Książka, którą czytasz, jest życiową przygodą, przygodą naszpikowaną atrakcjami i pełną niezrozumiałych wątków prostujących się dopiero po czasie. Gdybym napisał, że było mi ciężko, mógłbym Cie zrazić, ale gdybym napisał, że lekko mi idzie, to mógłbym Ci wyrządzić krzywdę. Żeby być szczerym, oznajmię, że dla tekstu, który trzymasz w rękach, straciłem okrągły rok czasu.
Studia i rozprawy zamieszczone w prezentowanej monografii wnoszą szereg nowych informacji dotyczących historii tysięcy Polaków, którzy na jakimś etapie swojego życia byli związani z pobytem dobrowolnym, ale częściej przymusowym, w Rosji i ZSRR. W książce znajdują się nie tylko niepodejmowane do tej pory zarysy biograficzne, analizy grup społecznych i zawodowych czy rekonstrukcje miejsc, lecz także uzupełnienia wcześniejszych badań. Dzięki umiejętnie wykorzystanym źródłom różnej proweniencji, pochodzącym ze zbiorów krajowych oraz zagranicznych archiwów i bibliotek, udało się ustalić szereg istotnych faktów, a następnie przeprowadzić na różnych płaszczyznach refleksje nad losami Polaków na Wschodzie od XIX do XX wieku. Ponadto, poprzez postawienie pytań badawczych, wskazano jeszcze inne interesujące i mało zbadane tematy, którymi warto byłoby się zająć w przyszłości. Redaktorzy monografii żywią więc nadzieję, że stanie się ona przyczynkiem do dalszych analiz, nowych prób odczytania starych źródeł i poszukiwania nowych materiałów, a także okaże się wartościową i inspirującą lekturą.
Prezentowany zbiór studiów i szkiców dedykowany jest Profesorowi Wiesławowi Pusiowi - znakomitemu historykowi i nauczycielowi akademickiemu, wychowawcy kilku pokoleń absolwentów Uniwersytetu Łódzkiego, osobie szczególnie zasłużonej dla Alma Mater, której poświęcił ponad pół wieku pracy jako kierownik Katedry Historii Społeczno-Gospodarczej, dziekan Wydziału Filozoficzno-Historycznego, prorektor i rektor Uniwersytetu Łódzkiego. W książce zostały przedstawione różne aspekty współczesnych badań historycznych. Zamieszczone teksty przygotowali przede wszystkim uczniowie, przyjaciele i zaproszeni goście z krajowych ośrodków naukowych. Poszczególne rozdziały monografii odzwierciedlają najważniejsze płaszczyzny badawcze podejmowane przez Profesora, a ich rozpiętość chronologiczna obejmuje okres od XVII do XXI wieku. Dotyczą one szeroko pojmowanej historii społecznej i gospodarczej, dziejów Żydów, przeszłości wielokulturowej Łodzi czy historii historiografii. Szeroki zakres tematyczny publikacji sprawia, że można ją zaproponować nie tylko historykom, lecz także miłośnikom dobrej książki historycznej.
Jedną z największych przygód badaczy przeszłości jest odkrywanie motywów działania człowieka, co często wymaga mozolnej rekonstrukcji uwarunkowań kształtujących aktywność jednostek, grup czy narodów. Przeszłość składa się z faktów zapamiętanych oraz tych, które zostały zapomniane lub uznane za niewygodne. Historyk, pragnąc zrekonstruować obraz przeszłości, musi uwzględnić także przemilczenia i ukryte motywy. Odrzucenie prywatnych źródeł w badaniach nad historią społeczną może prowadzić do zniekształceń i utrwalania legend bohaterów, którzy są przedstawiani wyłącznie przez pryzmat ich publicznej aktywności. Etykiety nadawane przez współczesnych lub biografów przekształcają się w mity, a indywidualne uwarunkowania oraz socjokulturowe motywy umykają uwadze. Badacze przemian społeczno-kulturowych w Polsce w dobie rozbiorów coraz częściej sięgają po źródła prywatne, co przynosi ciekawe wyniki i otwiera nowe perspektywy. Życie prywatne jest fragmentem społecznego procesu, determinowanym przez poziom rozwoju cywilizacyjnego, sytuację polityczną czy model kulturowy. W prezentowanym tomie proponujemy odświeżone spojrzenie na Polaków w XIX wieku, ukazując nowe aspekty grup społecznych oraz reinterpretując znane biografie i fragmenty życiorysów z uwzględnieniem prywatnych uwarunkowań karier.